故鄉過年 ĐÓN TẾT Ở QUÊ NHÀ

◎莫言 Mạc Ngôn ◎ 韓國忠 Hàn Quốc Trung chuyển ngữ

(*)

_*_

*** Bản dịch Việt Ngữ ở phía dưới ***

莫言（1955 - ）原名管謨業，是中國當代作家，首位中國籍諾貝爾文學獎獲得者。

故鄉過年 莫言

退回去几十年，在山东乡下，并不把阳历年当年。那时，在人们的心目中，只有春节才是年。这与物质生活的贫困有关——因为，多一个节日就多一次奢侈的机会，当然更重要的还是观念问题。

对小孩子来说，春节就是一个可以吃好饭、穿新衣、痛痛快快玩几天的节日，当然还有许多的热闹和神秘。

我小时候，特别盼望过年，往往是一跨进腊月，就开始掰着指头数日子，好像春节是一个遥远的、很难到达的目的地。对于我们这种焦急的心态，大人们总是发出深沉的感叹，好像他们不但不喜欢过年，而且还惧怕过年。他们的态度，令当时的孩子感到失望和困惑，当然，现在我完全能够理解了。

熬到腊月初八，是盼年的第一站。这天的早晨要熬一锅粥，粥里要有八种粮食——其实只需七种，不可缺少的大枣算是配料。据说，解放前腊月初八凌晨，富裕的寺庙，或者慈善的大户人家，都会在街上支起大锅施粥，叫花子和穷人们都可以免费果腹。

我曾经十分向往这种施粥的盛典，想想那些巨大无比的铁锅，支在露天里，成麻袋的米豆倒进去，黏稠的粥在锅里翻滚着，鼓起无数的气泡，浓浓的香气弥漫在凌晨清冷的空气里。一群手捧着大碗的孩子，排着队焦急地等待着，他们小脸儿冻得通红，鼻尖儿上挂着清鼻涕。为了抵抗寒冷，人们不停地蹦跳着，喊叫着。我经常幻想着我就等在领粥的队伍里，虽然饥饿，虽然寒冷，但心中充满了欢乐。后来，我在作品中，数次描写了想象中的施粥场面，但写出来的远不如想象中的辉煌。

过了腊八再熬半月，就到了“辞灶日”。我们那里也把辞灶日叫做“小年”，过得比较认真。早饭和午饭还是平日里的糙食，晚饭就是一顿饺子。为了等待这顿饺子，我早饭和午饭吃得很少。那时候，我的饭量大得实在是惊人，能吃多少个饺子就不说出来吓人了。

过了辞灶日，春节就迫在眉睫了。在孩子的感觉里，这段时间还是很漫长。终于熬到了年除夕，这天下午，女人们带着女孩子在家包饺子，男人们带着男孩子去给祖先上坟。而这上坟，其实就是去邀请祖先回家过年。那时候，不但没有电视，连电都没有，吃过晚饭就睡觉。睡到三星正晌时，被母亲悄悄地叫起来。起来穿上新衣，感觉到特别神秘，特别寒冷，牙齿得得地颤抖。院子里黑得伸手不见五指，仿佛有许多的高头大马在黑暗中咀嚼谷草。如此黑暗的夜再也见不到了，现在的夜不如过去黑了——这是真正地开始过年了。

做年夜饭不能拉风箱——“呱嗒呱嗒”的风箱声会破坏神秘感——因此要烧最好的草，棉花柴或者豆秸。我母亲说，年夜里烧花柴，出刀才。烧豆秸，出秀才。秀才嘛，就是知识分子，有学问的人，但“刀才”是什么，母亲也解说不清。大概也是个很好的职业，譬如武将什么的，反正不会是屠户或者是刽子手。

因为草好，灶膛里火光熊熊，把半个院子都照亮了。锅里的蒸汽从门里汹涌地扑出来。白白胖胖的饺子下到锅里去了。每逢此时，我就油然地想起那个并不贴切的谜语：从南来了一群鹅，扑棱扑棱下了河。饺子熟了，父亲端起盘子，盘子上盛了两碗饺子，往大门外走去。男孩子举着早就绑好了鞭炮的杆子，紧紧地跟随着。父亲在大门外的空地上放下盘子，点燃了烧纸后，就跪下向四面八方磕头。男孩子把鞭炮点燃，高高地举起来。在震耳欲聋的鞭炮声中，父亲完成了他的祭祀天地神灵的工作。

回到屋子里，母亲、祖母们已经欢声笑语了。神秘的仪式已经结束，接下来就是活人的庆典了。吃饺子之前，晚辈们要给长辈磕头，而长辈们早已坐在炕上等待着了。我们在家堂轴子前一边磕头一边大声地报告长辈：给爷爷磕头，给奶奶磕头，给爹磕头，给娘磕头……长辈们在炕上响亮地说着：不用磕了，上炕吃饺子吧！晚辈们磕了头，长辈们照例要给一点儿磕头钱，一毛或是两毛，这已经让孩子们兴奋雀跃了。

年夜里的饺子是包进了钱的，我家原来一直包清朝时的铜钱，但包了铜钱的饺子有一股浓烈的铜锈气，无法下咽，等于浪费了一个珍贵的饺子，后来就改用硬币了。现在想起来，那硬币也脏得厉害，当时，我们根本想不到这样奢侈的问题。我们盼望着能从饺子里吃出一个硬币，这是归自己所有的财产啊，至于吃到带钱饺子的吉利，孩子们并不在意。有一些孝顺儿媳白天包饺子时就在饺子皮上做了记号，夜里盛饺子时，就给公公婆婆的碗里盛上带钱的，借以博得老人家的欢喜。有一年，我为了吃到带钱的饺子，一口气吃了三碗，钱没吃到，结果把胃撑坏了，差点儿要了小命。

还有一件趣事不能不提，那就是装财神和接财神。往往是一家人刚刚围桌吃饺子时，大门外就起了响亮的歌唱声：“财神到，财神到，过新年，放鞭炮。快答复，快答复，你家年年盖瓦屋。快点拿，快点拿，金子银子往家爬……”听到门外财神的歌唱声，母亲就盛上半碗饺子，让男孩送出去。

现在，如果愿意，饺子可以天天吃，没有了吃的吸引，过年的兴趣就去了大半，人到中年，更感到时光的难留，每过一次年，就好像敲响了一次警钟。没有美食的诱惑、没有神秘的气氛、没有纯洁的童心，就没有过年的乐趣，但这年还是得过下去，为了孩子。我们所怀念的那种过年，现在的孩子不感兴趣，他们自有他们欢乐的年。

时光实在是令人感到恐慌，日子像流水一样一天天滑了过去。

莫言

Nhà văn Mạc Ngôn 莫言 (1955 – ) tên thật là Quản Mô Nghiệp 管謨業 , người huyện Cao Mật, tỉnh Sơn Đông, nguyên quán tỉnh Triết Giang, Trung Quốc. Năm 12 tuổi, trong thời kỳ Cách Mạng Văn Hóa ông thôi học đi chăn nuôi gia súc, dê, bò. Năm 1976 ông nhập ngũ, sau đó tốt nghiệp khoa Văn Học của Học viện Nghệ Thuật Quân Đội. Năm 1981 ông cho xuất bản tác phẩm đầu tay. Năm 1986 ông tốt nghiệp Thạc Sĩ Văn Học từ chương trình liên kết về sáng tác văn học của Khoa Văn Học thuộc Đại Học Sư Phạm Bắc Kinh và Viện Hàn Lâm Văn Học Lỗ Tấn. Năm 2012 ông là người đầu tiên mang quốc tịch Trung Quốc vinh dự đoạt giải thưởng Nobel Văn Học.

ĐÓN TẾT Ở QUÊ NHÀ

Quay trở về mấy mươi năm trước, ở vùng nông thôn Sơn Đông, Tết dương lịch không được xem là Tết. Khi đó, trong tâm trí mọi người, chỉ có Tết (âm lịch) mới được coi là Tết. Điều này liên quan đến sự nghèo khó của đời sống vật chất – thêm một ngày nghỉ lễ, đồng nghĩa với một cơ hội xa xỉ – nhưng quan trọng hơn, đó là vấn đề về khái niệm.

Đối với trẻ em, Tết là một kỳ nghỉ mà chúng có thể ăn ngon, mặc quần áo mới, chơi đùa vui vẻ cho đã trong vài ngày, và tất nhiên cùng với nhiều sự phấn khích và bí ẩn.

Khi còn nhỏ, tôi rất háo hức mong chờ Tết. Thường thì, ngay khi bước vào tháng Chạp, tôi đã bắt đầu đếm ngược từng ngày trên các ngón tay, như thể Tết là một đích đến xa vời, không thể đạt được. Người lớn luôn thở dài ngao ngán, như thể họ không chỉ không thích mà còn sợ hãi Tết nữa. Thái độ của họ làm đám trẻ lúc đó cảm thấy thất vọng và bối rối, tất nhiên, giờ đây tôi hoàn toàn hiểu được.

Đợi đến ngày mùng 8 tháng Chạp, đó là bước đầu tiên để chờ Tết. Sáng hôm đó, người ta sẽ nấu một nồi cháo gồm tám loại ngũ cốc – thực ra chỉ cần bảy loại, trong đó đại táo là nguyên liệu không thể thiếu. Tương truyền rằng, trước khi giải phóng, vào sáng ngày mùng 8 tháng Chạp, các ngôi chùa giàu có hoặc các gia đình từ thiện thường bày những nồi cháo lớn trên đường phố để cho người những ăn xin và người nghèo đều có thể ăn no miễn phí.

Tôi từng rất khao khát lễ phát cháo này, mơ nghĩ đến những nồi gang khổng lồ đặt ngoài trời, đổ cả bao gạo và đậu vào, cháo đặc quánh sủi bọt trong nồi, mùi thơm lan tỏa trong không khí lạnh buổi sáng sớm. Một nhóm trẻ em, tay cầm những chiếc bát lớn, sốt ruột xếp hàng chờ đợi, khuôn mặt nhỏ nhắn đỏ ửng vì lạnh, nước mũi chảy ròng. Để xua đi cái lạnh, chúng nhảy nhót và hò hét. Tôi thường mơ tưởng mình đang đứng trong hàng ngũ đó, dù đói, dù lạnh, nhưng trong lòng đầy niềm vui. Sau này, tôi đã miêu tả những cảnh phát cháo tưởng tượng này nhiều lần trong các tác phẩm của mình, nhưng những miêu tả đó vẫn chưa thể sánh bằng sự lộng lẫy trong tưởng tượng.

Sau Lạp Bát nửa tháng là đến ngày lễ “đưa Ông Táo về Trời.” Ngày đó, ở nơi tôi, còn được gọi là “Tết Con,” được tổ chức khá nghiêm túc. Bữa sáng và bữa trưa vẫn là những món ăn thô như ngày thường, bữa tối là một bữa sủi cảo. Để chờ bữa sủi cảo này, tôi ăn rất ít vào bữa sáng và bữa trưa. Khi đó, lượng cơm tôi ăn thật sự đáng kinh ngạc, ăn được bao nhiêu chiếc sủi cảo thì thôi, không dám nói ra kẻo làm thiên hạ sợ.

Sau lễ đưa Ông Táo về Trời, Tết đã cận kề trước mắt. Đối với cảm giác của một đứa trẻ, khoảng thời gian này vẫn còn rất dài. Đợi quá chừng rồi cuối cùng đêm giao thừa cũng đến. Chiều hôm đó, các bà dắt các bé gái đi làm bánh cảo (giảo) ở nhà, trong khi các ông dẫn các bé trai đi thăm mộ cúng bái tổ tiến. Việc thăm mộ, kỳ thực là mời tổ tiên về nhà đón Tết. Thăm mộ xong trở về, một bức tranh, có trục gỗ ngang phía dưới, đã được treo trên tường trong sảnh chính thờ tổ tiên; tấm tranh ấy vẽ một số nhân vật cổ xưa trang nghiêm quý phái…

Thuở ấy, không những không có ti vi, thậm chí cũng không có điện. Sau bữa cơm tối, ai nấy đi ngủ. Khoảng nửa đêm, mẹ tôi khe khẽ đánh thức tôi. Tôi thức dậy, mặc quần áo mới và cảm thấy một cơn lạnh kỳ lạ, bí ẩn; răng tôi va vào nhau lập cập. Những ngọn nến trước bức tranh tổ tiên được thắp sáng, ngọn lửa lập lòe không ngừng, chiếu sáng lấp lánh khuôn mặt của các nhân vật cổ xưa trên bức tranh, khiến họ dường như sống động… Lúc này tuyệt đối không ai được phép nói chuyện lớn tiếng; ngay cả những bậc gia trưởng thường nóng tính cũng nói năng nhẹ nhàng. Còn về phần bọn trẻ, tối hôm trước mẹ chúng đã nhiều lần nhắc đi nhắc lại rằng tốt nhất là không nên nói chuyện trong dịp năm mới. Nếu buộc phải nói, chúng nên cân nhắc lời lẽ cẩn thận và tuyệt đối tránh nói những điều không may mắn...

Việc nấu bữa tối đêm giao thừa không nên dùng đến ống thổi – tiếng “lạch cạch” của ống thổi sẽ phá hỏng sự huyền bí – vì vậy, phải đốt những cỏ, củi bông hoặc rơm đậu tốt nhất. Mẹ tôi nói rằng đốt thân cây bông vào đêm giao thừa sẽ tạo ra người bán thịt giỏi. Đốt thân cây đậu sẽ tạo ra học giả. Các học giả là những trí thức và những người có học thức, nhưng mẹ tôi không thể giải thích “người bán thịt giỏi” là gì. Có lẽ đó là một nghề nghiệp tốt, giống như một vị tướng quân, nhưng dù sao nó cũng sẽ không phải là một người đồ tể hay một đao phủ.

Vì rơm rất tốt, ngọn lửa trong lò sưởi bùng lên, chiếu sáng nửa sân. Hơi nước bốc lên từ nồi bốc vọt ra khỏi cửa. Những chiếc bánh cảo trắng béo mập được thả vào nồi. Lúc này, tôi chợt nhớ lại câu đố không mấy phù hợp: Một đàn ngỗng từ phương nam bay đến, vỗ cánh và sà xuống sông. Bánh cảo đã chín, bố tôi cầm một cái đĩa có hai bát bánh cảo đi về phía cổng. Bọn con trai, tay cầm những que đã buộc pháo, đi theo sát phía sau. Bố đặt một cái đĩa xuống đất trống bên ngoài cổng, đốt tiền giấy, rồi quỳ xuống lạy bốn phương tám hướng. Bọn con trai ấy châm pháo và giơ cao. Giữa tiếng pháo nổ đinh tai, bố tôi hoàn thành nghi lễ cúng tế các vị thần linh trời đất.

Bên trong nhà, mẹ và các cụ bà đã cười nói rôm rả. Nghi lễ huyền bí đã kết thúc, và giờ là đến lúc người đang sống ăn mừng. Trước khi ăn bánh cảo, các con cháu phải cúi đầu chào bậc trưởng bối, còn các trưởng bối thì đã ngồi trên giường sưởi (giường gạch nung nóng) chờ sẵn. Chúng tôi vừa cúi đầu vừa lớn tiếng báo cáo với các bậc trưởng bối trước bàn thờ gia đình: cúi đầu thưa ông, cúi đầu thưa bà, cúi đầu thưa bố, cúi đầu thưa mẹ… Các trưởng bối trên giường sưởi lớn tiếng đáp lại: “Không cần cúi đầu nữa, lên giường ăn bánh cảo nào! ” Lũ trẻ cúi đầu xong, các trưởng bối theo lệ sẽ cho chúng một ít tiền, một hoặc hay hai hào, khiến bọn chúng vui mừng phấn khởi khôn xiết.

Những chiếc bánh cảo làm riêng cho đêm giao thừa được nhồi tiền xu. Gia đình tôi trước kia vẫn thường dùng tiền xu bằng đồng thời nhà Thanh, nhưng những bánh cảo đó có mùi gỉ đồng nặng nề, khó ăn, coi như lãng phí một chiếc bánh cảo quý giá, nên sau đó chuyển sang dùng tiền xu mới. Giờ nghĩ lại, những đồng xu đó bẩn kinh khủng; hồi đó, chúng tôi không bao giờ nghĩ đến sự phung phí như vậy. Chúng tôi mong được ăn trúng một chiếc bánh cảo có đồng xu vì đó là tài sản của riêng mình; còn chuyện may mắn từ chiếc bánh cảo có đồng xu thì trẻ con không quan tâm. Một số nàng dâu hiếu thảo khi gói bánh cảo vào ban ngày sẽ đánh dấu vào vỏ bánh, đến tối khi xếp bánh vào bát thì sẽ bỏ những bánh có tiền vào bát của của bố mẹ chồng để làm vui lòng các các cụ. Có một năm, vì cố ăn trúng bánh có đồng xu, tôi đã ăn liền ba bát, nhưng không tìm gặp đồng xu nào, lại làm hỏng dạ dày và suýt chết.

Một câu chuyện thú vị khác mà tôi phải kể đến là tục lệ giả và đón Thần Tài. Thường thì, ngay khi gia đình quây quần bên bàn ăn bánh cảo, một tiếng hát vang lên từ bên ngoài cửa: “Thần Tài đến rồi, Thần Tài đến rồi, chúc mừng năm mới, đốt pháo lên nào! Mau trả lời, mau trả lời, cầu mong gia đình bạn xây được nhà ngói mỗi năm! Mau lấy đi, mau lấy đi, vàng bạc sẽ vào nhà bạn...” Nghe được tiếng hát của Thần Tài bên ngoài, mẹ sẽ múc nửa bát bánh cảo và sai bé trai mang ra.

Bây giờ, nếu muốn, chúng ta có thể ăn bánh cảo hàng ngày. Thiếu đi sức hấp dẫn của thức ăn, niềm vui đón năm mới đã giảm đi đáng kể. Ở tuổi trung niên, sự phù du của thời gian càng trở nên rõ rệt hơn, và mỗi lần đón năm mới giống như một hồi chuông cảnh tỉnh. Thiếu đi sự cám dỗ của những món ăn ngon, thiếu đi bầu không khí huyền bí, thiếu đi sự ngây thơ thuần khiết của tuổi thơ, thì không còn niềm vui nào trong việc đón năm mới. Nhưng vì trẻ em, việc đón năm mới vẫn phải tiếp diễn,. Kiểu năm mới mà chúng ta trân trọng không còn thu hút trẻ em ngày nay; chúng có năm mới vui vẻ của riêng chúng.

Thời gian quả thật đáng sợ; ngày tháng trôi qua như dòng nước chảy đều ngày này qua ngày nọ.

Hàn Quốc Trung 韓國忠

二零二六年二月十五於美國，加利福尼亞州，洛杉磯

*** 投稿電 郵請寄 ***

Bài vở & hình ảnh xin gởi về Ban Phụ Trách

VanNgheGiaiTri@KhaiMinh.org

啓明网站  |  Copyright © 2004 - Present KHAIMINH.ORG  |  Website Disclaimer

◎